Legal Maxims

Meaning: It is a fundamental principle of contract law that agreements lawfully entered into must be honored and performed in good faith.

Application: This maxim ensures certainty and trust in commercial relations. Once parties voluntarily enter into a valid contract, they are legally bound to fulfill their obligations.

Example: If Company A agrees to supply goods to Company B under a signed contract, A must deliver as agreed. Failure to do so can lead to breach of contract.

Purpose: Promotes reliability and good faith in business dealings.

प्याक्टा सन्ट सर्भन्डा

सम्झौताको पालना गर्नैपर्छ

अर्थ : सबै वैध सम्झौता पक्षहरूले पालना गर्नुपर्ने हुन्छ।

व्यावहारिक प्रयोग: व्यापारीक सम्झौताहरूमा, जस्तो कि बिक्री सम्झौता, लीज सम्झौता वा सेवा सम्झौता, सबै पक्षहरूले सहमति अनुसार पालना गर्नुपर्छ।

उदाहरण: A कम्पनीले B कम्पनीसँग सामान आपूर्ति गर्ने सम्झौता गर्यो भने, दुबै पक्षले मूल्य तिर्ने र सामान उपलब्ध गराउने शर्त पूरा गर्नुपर्छ।

Meaning: An authority that has been delegated to a person cannot be further delegated unless expressly authorized.

Application: In commercial and administrative law, an agent appointed by a principal cannot delegate his authority to another person without the principal’s consent.

Example: If a company’s managing director delegates signing authority to a manager, that manager cannot further delegate the power to another employee without approval.

Purpose: Ensures accountability and maintains the integrity of delegated powers.

डेलागट्स नन् पोटेस्ट डेलेगारे : जे दिइएको छ, सो हस्तान्तरण गर्न सकिँदैन

अर्थ: जसले अधिकार पाएको छ, उसले त्यस अधिकारलाई अरूलाई हस्तान्तरण गर्न सक्दैन।

व्यावहारिक प्रयोग: कुनै पक्षले आफ्नो जिम्मेवारीलाई बिना अनुमति अरूलाई सुम्पिन सक्दैन।

उदाहरण: कुनै कम्पनीले आफ्नो उत्पादन वितरणको जिम्मेवारी बिनाअनुमति तेस्रो पक्षलाई सुम्पन सक्दैन।

Meaning: A promise without consideration (something of value) cannot create a binding contract.

Application: In commercial law, any contract lacking consideration is void and unenforceable.

Example: If A promises to give B Rs. 10,000 without receiving anything in return, B cannot sue A for non-payment because there was no consideration.

Purpose: Protects against casual or moral promises being turned into enforceable obligations.

एक्स नुडो प्याक्टो नन अरिटर एक्सन : खाली सम्झौताबाट दाबी गर्न सकिदैन ।

अर्थ: केवल मौखिक वा बिना मूल्यको सम्झौताबाट कानुनी दाबी गर्न सकिँदैन।

व्यावहारिक प्रयोग: कुनै पार्टनरशिप वा व्यापारिक सम्झौतामा यदि कुनै मूल्य वा कन्सिडरेसन छैन भने, अदालतमा त्यसबाट दावी गर्न मुद्दा गर्न सकिँदैन।

Meaning: No one should be condemned or penalized without being given a fair opportunity to be heard.

Application: This maxim is vital in arbitration, disciplinary proceedings, and business dispute resolution.

Example: If a company is accused of breaching trade law, it must be given a chance to present its defense before any penalty is imposed.

Purpose: Ensures fairness, transparency, and justice in commercial adjudication.

औधि एलटरम पारटेम : दुबै पक्षको कुरा सुन्नुपर्छ

अर्थ : दुवै पक्षको कुरा सुनेर मात्रै निर्णय गर्नुपर्छ ।

व्यावहारिक प्रयोग : हरेक मुद्दामा अदालतले दुबै पक्षको कुरा सुनेर मात्र निर्णय गर्नुपर्छ ।

Meaning: A person who benefits unfairly at the expense of another must compensate the other party.

Application: Used when one party gains financially without a valid legal reason, especially when contracts are void or frustrated.

Example: If A pays money to B by mistake, B must return the money; keeping it would amount to unjust enrichment.Purpose: Prevents unfair advantage and maintains equity.

(डक्ट्रिन अफ अनजस्ट इनरिचमेन्ट) : अन्यायपूर्ण लाभको सिद्धान्त

अर्थ: जसले बिना कारण अरुको सम्पत्ति वा कुनै लाभ पाएको छ, त्यसलाई फिर्ता गर्नुपर्छ।

व्यावहारिक प्रयोग: कुनै कम्पनीले गल्तीले अर्को कम्पनीको भुक्तानी पायो भने, त्यसलाई फिर्ता गर्नुपर्छ।उदाहरण: A कम्पनीले B कम्पनीलाई गल्तीले दुई पटक भुक्तानी गर्यो भने, B कम्पनीले फिर्ता गर्नुपर्छ।

Meaning: When one person makes a promise and another relies on it to their detriment, the promisor cannot go back on that promise.

Application: Common in business and government dealings, even when there is no formal contract.

Example: If a government promises tax exemption to a company, and the company invests based on that promise, the government cannot later deny the exemption.

Purpose: Promotes honesty, good faith, and fairness in commercial transactions.

डक्ट्रिन अफ प्रोमिजरी इसटोपेल) : प्रतिज्ञा रोकको सिद्धान्त

अर्थ: यदि एक पक्षले प्रतिज्ञा दिएर अर्को पक्षलाई विश्वास दिलायो र त्यसमा निर्भर भयो भने, प्रतिज्ञा दिने पक्षले पछि त्यसबाट फर्किन सक्दैन।उदाहरण: A कम्पनीले B कम्पनीलाई १ महिनाभित्र सामान पठाउने वाचा गर्यो। B कम्पनीले त्यसमा निर्भर गर्दै खरीद योजना बनायो भने, A कम्पनीले पछि वाचा रद्द गर्न सक्दैन।

Meaning: Refers to the physical act or unlawful omission that constitutes a crime.

Application: To prove criminal liability, it must be shown that the accused committed a prohibited act.

Example: In a theft case, the act of taking someone’s property without consent is the actus reus.

Purpose: Distinguishes between wrongful acts and mere intentions.

(एक्टस रेस) : अपराध भएको, आपराधिक क्रियाकलाप

अर्थ: अपराध केवल त्यस्तो कामबाट हुन सक्छ जुन कानूनी रूपमा निषेधित छ।

व्यावहारिक प्रयोग: यदि कसैले हत्या, जबरजस्ती करणी, कसैलाई हानी वा हिंसा गरेको छ भने, त्यसलाई नेपालको कानुनले अपराध मान्छ। उदाहरण: A ले B को हत्या गरेको छ भने, A को क्रियाकलाप (Actus Reus) पूरा भएक मानिन्छ र A लाई अपराधि ठहर गर्न प्रमाणित पुग्छ ।

Meaning: Refers to the intention, knowledge, or recklessness behind committing a crime.

Application: Without proof of a guilty mind, a person cannot be held criminally liable (except in strict liability offenses).

Example: If A accidentally takes B’s bag, believing it is his own, there is no mens rea.

Purpose: Ensures that criminal liability arises only when the act is done with wrongful intent.

मेन्स रिया) : अपराध गर्ने मनसाय

अर्थ: अपराध प्रमाणित गर्न अपराधीको इरादा वा दोषपूर्ण मनोभाव आवश्यक छ।

व्यावहारिक प्रयोग: चोरी, हत्या, ठगी जस्ता अपराधमा दोषीको मनोभाव (intention) देखाउनु आवश्यक हुन्छ।उदाहरण: A ले B लाई चोट पुर्‍याउन जानाजानी हानी गर्‍यो भने, त्यसको Mens Rea प्रमाणित हुन्छ।

Meaning: Both the guilty act (actus reus) and guilty mind (mens rea) must coexist for criminal liability.

Application: A person is not guilty of an offense unless both the physical act and mental intent are proven.

Example: A doctor performing surgery that accidentally results in a patient’s death is not criminally liable if there was no intent to harm.

Purpose: Maintains fairness and protects innocent persons from punishment for accidental acts.

एक्टस नन फ्यासिट रेम, निशि मेन्स सिट रिया) : क्रियाले मात्र दोष प्रमाणित गर्दैन, मनोभाव पनि आवश्यक छ

अर्थ: कुनै पनि अपराध केवल क्रियाकलाप मात्रको आधारमा प्रमाणित हुँदैन; दोषी मनोभाव (Mens Rea) पनि आवश्यक छ।

व्यावहारिक प्रयोग: दुर्घटना वा गल्तीले भएको हानीमा दोषी प्रमाणित गर्न सकिँदैन यदि Mens Rea छैन।उदाहरण: यदि A ले गल्तीले B लाई चोट पुर्यायो तर intent छैन भने अदालतले त्यसलाई अपराध मान्न सक्दैन ।

Meaning: A writ ordering that a detained person be brought before the court to examine the legality of their detention.

Application: Protects individual liberty and prevents unlawful detention.

Example: If a person is arrested without cause, the court can issue habeas corpus to secure their release.Purpose: Safeguards the fundamental right to personal liberty.

(हेवियस कोर्पस)

अर्थ: “Produce the body” अर्थात् पक्राउ परेका वा हिरासतमा परेका व्यक्तिलाई अदालतले उपस्थित गराउन दिने आदेश ।

उद्देश्य: व्यक्तिगत स्वतन्त्रता (Right to Liberty) को संरक्षण गर्नु।नेपालमा प्रयोग: यदि राज्यले कुनै नागरिकको मौलिक हक उल्लंघन गरी जबरजस्ती पक्राउ गरी थुनामा राखेमा वा हिरासतमा राखेमा नेपालको संविधान २०७२ को धारा ३३, १४४ र १५१ को बमोजिम सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत र जिल्ला अदालतमा Habeas Corpus को निवेदन दर्ता गर्न सकिने छ ।

Meaning: A writ commanding a public official or authority to perform a public or statutory duty.

Application: Issued when an authority fails to perform its legal obligation.

Example: If a licensing authority refuses to issue a license despite all requirements being met, the court may issue mandamus.Purpose: Ensures that public officials perform their duties according to law.

म्यान्डामस

अर्थ: “We command” अर्थात् अदालतले सार्वजनिक निकाय वा अधिकारीलाई कानुन अनुसार कर्तव्य पूरा गर्न अदालतले दिने आदेश ।

उद्देश्य: सार्वजनिक अधिकारीले आफ्नो कानुनी दायित्व पूरा गर्न नसकेको वा नगरेको अवस्थामा अदालतले दिने आदेश।उदाहरण: कुनै निकायले कानुन बमोजिम अनुमति, दर्ता वा सेवा दिन नमानेको अवस्थामा म्यान्डामस जारी हुन्छ।

Meaning: A writ used to challenge the legality of a person’s claim to hold a public office.

Application: Prevents illegal occupation of public positions.

Example: If someone is appointed to a public office without legal qualification, a quo warranto writ can be issued.

Purpose: Protects public offices from misuse or illegal appointments.

क्वो वारन्टो

अर्थ: “By what authority” अर्थात् कुनै व्यक्तिले सार्वजनिक पदमा कानुनी अधिकार बिना बसिरहेको भए, वा तालुक निकायलय जबर्जस्ती कसैलाई पदबाट हटाएमा त्यस विरुद् सर्वोच्च अदालत र उच्च अदालतमा निवेदन दिइ न्याय पाउन सकिन्छ ।

उद्देश्य: पदमा अनधिकृत व्यक्ति रोक्ने।

उदाहरण: कुनै योग्यताविहीन व्यक्तिले मन्त्री वा पदाधिकारी भएर काम गरिरहेको अवस्थामा क्वो वारन्टो निवेदन दिन सकिन्छ।

Meaning: A writ by which a higher court reviews the legality of a decision made by a lower court or tribunal.

Application: Used to quash illegal or unreasonable decisions.

Example: The Supreme Court may issue certiorari to set aside an administrative decision violating natural justice.

Purpose: Ensures judicial control over inferior tribunals and authorities.

अर्थ: “To be certified” अर्थात् माथिल्लो अदालतले तल्लो अदालत वा कुनै सरकारी निकायले गरेको निर्णयलाई सुनुवाइ गरी यदि कानुन विपरित निर्णय भएको रहेछ भने त्यस्तो निर्णय उल्टी गर्ने।

उद्देश्य: न्यायिक वा अर्ध-न्यायिक निकायले कानुन विपरीत निर्णय गरेमा त्यस्तो आदेशलाई खारेज गर्ने।

नेपालमा: सर्वोच्च अदालत र उच्च अदालतले तल्लो अदालत वा निकायको अवैध वा अधिकार बाहिरको निर्णयलाई खारेज गर्न सक्छ।

Meaning: The right or capacity to bring an action or appear before a court.

Application: Only persons whose rights are directly affected can file a case, except in public interest litigation.

Example: A taxpayer may not challenge a government policy unless it directly affects him, unless it’s a matter of public interest.Purpose: Prevents misuse of courts and ensures genuine claims are heard.

(लोकस स्टान्डी)अर्थ: “Right to be heard” अर्थात् अदालतमा मुद्दा दायर गर्ने कानुनी अधिकार वा हैसियत अर्थात् केवल प्रभावित व्यक्ति मात्र अदालत जान सक्ने। तर सार (Public Interest Litigation – PIL): सार्वजनिक सरोकारका मुद्दा जुनसुकैले पनि अदालतमा दायर गर्न सक्छ।नेपालमा: मानव अधिकार, वातावरण, शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता मुद्दामा कुनै पनि नागरिकले सार्वजनिक सरोकारको रिट दर्ता गर्न सक्छ।

Meaning: The legal principle or rule upon which a court’s decision is based.

Application: Forms binding precedent for future similar cases.

Example: The ratio decidendi of Donoghue v. Stevenson established the duty of care principle in tort law.

Purpose: Provides consistency and predictability in judicial decisions.

(रेसियो डेसिडेन्डी)

अर्थ: अदालतको फैसलाको आधारभूत कानूनी कारण वा सिद्धान्त।

महत्व: Ratio decidendi नै precedent (नजीर) बन्ने आधार हो।उदाहरण: सर्वोच्च अदालतले संविधानको व्याख्या गर्दा दिएको कानूनी तर्क।

Meaning: Once a matter has been finally decided by a competent court, it cannot be re-litigated between the same parties.

Application: Prevents repeated litigation on the same issue.

Example: If a property dispute has been decided by a court, the same issue cannot be filed again.Purpose: Promotes finality and judicial efficiency.

रेस जुडिकेटा

अर्थ: “Already judged” अर्थात् एक पटक अदालतले अन्तिम फैसला गरिसकेको मुद्दा पुन: दर्ता गर्न सकिँदैन।

उद्देश्य: एउटै विवादलाई पटक–पटक अदालतमा ल्याउन नदिने।

Meaning: Refers to something being void or effective from the very start.

Application: Used when a law, contract, or act is invalid from its inception.

Example: A contract made through fraud is void ab initio.

Purpose: Clarifies that certain acts are null from the outset, not from later discovery.

एब इनिसियो

अर्थ: “From the beginning” अर्थात् सुरु देखि नै अवैध वा अमान्य।

उदाहरण: यदि कुनै सम्झौता धोका वा ठगीबाट भएको छ भने त्यो सम्झौता ab initio void हुन्छ।

नेपालमा प्रयोग: गैर-कानुनी रुपमा गरिएको सम्झौता, विवाह वा लेन-देन प्रारम्भदेखि नै अवैध हुन्छ।

Meaning: Refers to fundamental principles of international law that cannot be violated or altered.

Application: Overrides treaties or acts inconsistent with these norms.

Example: Prohibitions against slavery, genocide, and torture are jus cogens.

Purpose: Protects core human values and ensures universality in international law.

जस कोगेन्स

अर्थ: “Compelling Law” — यस्तो अन्तर्राष्ट्रिय कानुन जसलाई कुनै पनि सन्धि वा सम्झौताले उल्लंघन गर्न सक्दैन।

विशेषता:

­Non-derogable norms (भङ्ग गर्न नपाइने नियम) हो।

­सबै राज्यले पालना गर्नुपर्ने हुन्छ, चाहे उनीहरूले मानोस् वा नमानोस्।

उदाहरण:

नरसंहार (Genocide)

यातना (Torture)

दास व्यापार (Slave Trade)

आक्रमण युद्ध (War of Aggression)

नेपालको सन्दर्भमा

मानव अधिकार उल्लंघनविरुद्ध नेपालले हस्ताक्षर गरेका सन्धिहरूमा यस सिद्धान्तको प्रभाव देखिन्छ। उदाहरण: Geneva Conventions को पालना, यातना विरुद्धको कानुन।

Meaning: Certain resources are not owned by any one state but are common to all humankind.

Application: Applies to areas like the high seas, outer space, and Antarctica.

Example: No country can claim ownership over the high seas.Purpose: Promotes global cooperation and shared responsibility

रेस कम्युनिस

अर्थ: “Common property of all” — केही प्राकृतिक स्रोत वा क्षेत्रमा कुनै पनि राज्यले एकल स्वामित्व दाबी गर्न सक्दैन।

सिद्धान्त:

यस्तो सम्पत्ति वा क्षेत्र सबै राज्यले समान रूपमा प्रयोग गर्न पाउने।

कुनै पनि राज्यले यसलाई आफ्नो सार्वभौमिक अधिकार अन्तर्गत कब्जा गर्न पाउँदैन।

उदाहरण:

ØHigh Seas (उच्च समुद्र)

ØOuter Space (अन्तरिक्ष)

ØAntarctica (अण्टार्कटिका)

•नेपालमा सम्बन्ध:

Øयद्यपि नेपाल समुद्रविहीन देश हो, तर अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि र सहयोगमार्फत यस सिद्धान्तको लाभ लिन सक्छ (जस्तै समुद्री बाटो प्रयोग गर्ने अधिकार, अन्तरिक्ष अनुसन्धान आदि)।

Meaning: Refers to a habitual pattern or method used in committing crimes or conducting activities.

Application: In criminal investigations, helps identify suspects by their usual methods.Example: A burglar always breaking windows to enter houses shows a specific modus operandi.

मोडस अपरेन्डी

अर्थ: कार्य गर्ने तरिका वा काम गर्ने शैली।

प्रयोग:

प्रायः आपराधिक कार्यमा कुनै व्यक्तिले गर्ने नियमित तरिका वा बानीलाई जनाउँछ।

अपराध अनुसन्धानमा अभियुक्तलाई चिन्ने आधार बन्छ।

उदाहरण: चोरले सधैं ताल्चा फोडेर घर पस्ने बानीलाई उसको modus operandi भनिन्छ।

Meaning: Refers to evidence that appears sufficient unless disproved.

Application: Used to determine if a case should proceed to trial.Example: In a murder case, fingerprints on the weapon are prima facie evidence of involvement.

प्राइमा फेसी

अर्थ: पहिलो दृष्टिमा वा सतही रूपमा।

प्रयोग: कानुनमा प्रारम्भिक प्रमाण वा तथ्य जुन खण्डन नभएसम्म सत्य मानिन्छ।

उदाहरण: हस्ताक्षर भएको सम्झौता prima facie रूपमा सम्झौताका प्रमाण हुन्।

­Meaning: Refers to a situation existing in reality, even if not legally recognized.

­Example: A de facto government operates without legal recognition.

डि फ्याक्टो

अर्थ: व्यवहारमा वा वास्तवमै।

प्रयोग: कानुनी मान्यता नभए पनि व्यवहारमै अस्तित्वमा भएको अवस्था।

उदाहरण: कानुनी नियुक्ति नभए पनि गाउँको अगुवा भएर काम गर्ने व्यक्तिलाई de facto नेता भनिन्छ।

Meaning: Refers to something that is lawful or legally recognized, whether it exists in fact or not.

Example: A de jure government is the lawful, recognized government of a state.

(डे ज्युरे)

•अर्थ: कानुनले मान्यता दिएको वा कानुनी रूपमा।

•प्रयोग: कानुनले तोकेको अवस्था, चाहे व्यवहारमा कार्यान्वयन होस् या नहोस्।

•उदाहरण: नेपालको संविधानले सबै नागरिकलाई de jure समानता दिएको छ।

Meaning: Refers to laws applied retroactively to past actions.

Application: Criminal law prohibits ex post facto laws that punish acts done before the law existed.Example: A law passed today cannot punish someone for an act committed yesterday

एक्स-पोस्ट फ्याक्टो)

•अर्थ: पछि लागू गरिएको वा घटित भएपछि।

•प्रयोग:

Øपछाडि फर्केर अपराध ठहर गर्ने कानुनलाई जनाउँछ।

Øआपराधिक कानुनमा यस्तो प्रावधान निषेध हुन्छ।

•उदाहरण: हिजो सम्म कानुनी रूपमा वैध काम आजबाट गैरकानुनी भयो भने, त्यो काम गरेको व्यक्तिलाई पछाडि फर्केर सजाय दिन सकिँदैन।

Meaning: When applying the same principle in a different context, necessary modifications should be made.

Example: The same legal rule may apply mutatis mutandis to similar contracts with slight adjustments.

म्युटाटिस म्युटान्डिस

अर्थ: आवश्यक परिवर्तनसहित।

प्रयोग: कुनै कानुन वा नियमको प्रावधानलाई अर्को ठाउँमा आवश्यक संशोधन गरेर लागू गर्न।उदाहरण: नागरिक मुद्दा प्रक्रियाको नियमहरूलाई परिवार मुद्दामा mutatis mutandis लागू गर्न सकिन्छ।

Meaning: Refers to the exact reproduction of words or text.Example: A witness’s statement recorded verbatim in court reflects their precise words

भर्बाटिम

अर्थ: शब्दशः, जसरी भनिएको वा लेखिएको छ।

प्रयोग: सटीक शब्दमा अभिव्यक्त वा प्रतिलिपि गरिएको कुरा।

•उदाहरण: अदालतमा साक्षीको बयान verbatim (शब्दशः) लेखिन्छ।

Meaning: A person cannot judge a case in which they have personal interest.

Application: Ensures impartiality in decision-making.

Example: A judge must not hear a case involving his relative or personal matter.Purpose: Fundamental rule of natural justice.

नेमो जुडेक्स इन कौसा सौ

अर्थ: “कसैलाई पनि आफ्नै मुद्दामा न्यायाधीश हुन पाइँदैन।”

प्रयोग:

प्राकृतिक न्यायको मूल सिद्धान्त।

निष्पक्षता कायम गर्न न्यायाधीश वा अधिकारीलाई आफ्नै स्वार्थ जोडिएको मुद्दा हेर्न पाइँदैन।

उदाहरण: कुनै न्यायाधीशले आफ्नो नातेदार सरोकार भएको मुद्दा हेर्न पाइँदैन।